Ад пэнага часу з прымардыялсцкм пачал канкураваць мадэрнсцкя тракток паходжаньня беларускага нацыяналзму. ¶х прыхльнк, сярод якх Яген Мрановч Алег Латышонак, сумняюцца тым, ц выпадае Францшка Багушэвча лчыць першым беларускм нацыянальным паэтам. Гучаць галасы, што той бы надта прапольскм, а таму такм выпадае прызнаць Каруся Каганца. Мяркуецца, што беларускую «нацыянальную дэю» сфармавал народавольцы выдацы альманаху «Гомон», якя дзейнчал на пачатку 80-х гг. XIX ст. У гэтым альманаху першыню зьявся беларуск нацыяналзм, выражаны формулай «Чужыя рук прэч ад Беларус!»3.
Гносэалягчная вартасьць такога падыходу невысокая: ён, выбудоваючы ланцужок залаты век ВКЛ «краёвасьць» мадэрны беларуск нацыяналзм, набывае адкрыта мталягчную структуру, бо генэзу беларускай нацыянальнай сьвядомасьц да XVI ст., якая нбыта спрычынла залаты век ВКЛ, немагчыма вытлумачыць пры дапамозе навук.
Як маркер прымардыялзму можна выкарыстоваць тэрмналягчную намэнклятуру накшталт катэгоры «краёвасьць». Будучы запазычаньнем з польскай гстарыяграф, яна жываецца беларускм гсторыкам для азначэньня сьвядомасьц «беларуска-лтоскай шляхты» з палтычнай ляяльнасьцю да Рэчы Паспалтай, але культурным сантымэнтам да Беларус. Такая «краёвасьць» выступае зьвяном-перадатчыкам беларускай нацыянальнай сьвядомасьц ад элты «беларускай дзяржавы Вялкае Княства Лтоскае», як называ яго Мкола Ермаловч, да мадэрных нацыяналста накшталт ¶вана Луцкевча.
Дарма што перасьледы, «цягам XIX ст. паступова разьввася беларуск нацыянальны рух», а Внцэнт Канстанцн Калноск бы адным зь першых пратаганста беларускай нацыянальнай дэ «канцэпцы, згодна зь якой адраджэньне, прагрэс дабрабыт беларускага народу зможа найлепш забясьпечыць тольк палтычная незалежнасьць Беларус»2. Мж тым дэя палтычнай незалежнасьц Беларус зьявлася палтычнай публцыстыцы Вацлава Ластоскага 1917 г.
усе дасьледаваньн згодна сьцьвярджаюць, што найцяжшым стагодзьдзем у гсторы народу беларускага было стагодзьдзе дзевятнаццатае. А гэтым стагодзьдз найцяжшай была другая яго, трох меншая, часьць, што пачалася пасьля пастаньня 1863 г. Асмалоск пша: «Яшчэ часы псьменьнка Дунна-Марцнкевча 30-х, 40-х гг. мнулага XIX ст. шмат хто зь беларускх пано падпанка гука беларускаю моваю напэна важа яе за сваю родную». Тое ж было 1850-х гг. аж да пастаньня 1863 г., улучна. Дык у гэтым часе беларускя народныя масы не был яшчэ пакненыя сваёй нтэлгенцыяй, якой тады был так званыя вышшыя клясы, дакладней кажучы, не зусм был пакненыя. Был пакненыя тольк часткава. Але фзычным выншчэньнем у часе лквдаваньня пастаньня сьведамыя часьц беларускай нтэлгенцы, а нямала не нтэлгенцы, забаронай беларускага друку перасьледаваньнем усяго чыста беларускага, абдыманай сыстэматычнай себакова праводжанай, неперабраючых у сяродках русыфкацы, Беларусь была даведзена да таго, што пад канец таго стагодзьдзя беларуская мова сярод пануючай клясы зусм забываецца. Ёю тольк гукаюць нацыянальна сьведамыя1.
¶снуюць прымардыялсцкя мадэрнсцкя тракток паходжаньня беларускага нацыяналзму. У прававерным прымардыялзьме жо полацкя, смаленскя северскя княз часо Кескай Рус был носьбтам беларускай нацыянальнай сьвядомасьц. Лтоскя валадары насамрэч был не лтоскм, а беларускм, бо зьяднал беларускя земл адно магутнае гаспадарства, падсталял Жмудзь пад атак крыжако, увял беларускую мову якасьц дзяржанай забясьпечыл росквт беларускай культуры XVI ст. На жаль, у вынку неспрыяльных абставна (геапалтычная каньюнктура, палянзацыя, агрэся Маскоскай дзяржавы нш.) залаты век беларускай культуры схнуся да падку. На Х¶Х ст. прыпа апатэоз яе згасаньня масавай русфкацы. Як меркава Ян Станкевч, атар праграмнага артыкула «Втат Вялк як беларуск гаспадар» (1930),
Злыя дэманы беларускай гсторы
Мнулыя нумары:
Горадня пад ударам • аналтыка • крытыка • палемка • мова…
Валер Булгака. Злыя дэманы беларускай гсторы
Комментариев нет:
Отправить комментарий